جامعه شناسي

تاريخچه اي از پژوهش تاريخي

  پژوهش در به معناي تحقيق و باز جويي آ مد است . تلاش در جهت كشف نكات تازه و نوين ، عطش براي يافتن مسائل بديع و سرانجام جستجوي مستمر بر اساس مطالعات پيگير در راستاي كشف حقايق را پژوهش گويند.

تعريف

تعريف واژه تحقيق: واژه تحقيق از زبان عربي گرفته شده است و در لغت به معني درست كردن ، رسيدن ، بر رسيدن ، پژوهش ، رسيدگي ، برسي و مطالعه حقيقت و واقعيت و واقعيت است

تحقيق از نظر روش شناسي عبارت است از كار برد روشهاي علمي در حل يك مسئله يا پاسخ گويي به يك سئول.

تعريف پژوهش از نظر لغوي: پژوهش در به معناي تحقيق و باز جويي امد است . تلاش در جهت كشف نكات تازه و نوين ، عطش براي يافتن مسائل بديع و سرانجام جستجوي مستمر بر اساس مطالعات پيگير در راستاي كشف حقايق را پژوهش گويند.

-تحقيق تاريخي جمع اوري و ارز يابي  سيستماتيك داده ها براي شرح و درك رويدادها يي است  كه در زمان گذشته روي داده است(دلاور1385،217).

2-پژوهش تاريخي استفاده از اسناد و مدارك معتبر  تا از اين طريق بتواند ويژگيهاي مشترك پديده ها  و حواد ث تاريخي  و دلايل بروز آنها را تبيين كرد(حافظ نيا،1387،153).

3-هر مدل  يا الگويي از ساخت اجتماعي، يك دگر گوني تاريخي- اجتماعي را در بر مي گيرد. تاريخ عبارت است از دگرگوني  هايي گه در ساختهاي اجتماعي  رخ ميدهد.(ساروخاني،1387،194).

4-روش پژوهش تاريخي:در پژوهش تاريخي  موضوع يا مسا له ي در بارهي امري مطرح ميگردد و به دنبال آن بر حسب دستورالعمل هاي معين مطالبي از منابع متغير نوشتاري  موجود جمع اوري مي شود . داده در زمينه هاي گوناگون  مرتبط با مسئله با ديدگاه علمي و همراه با  برداشتهاي شخصي مورد تحليل واقع و به نحوي كه با معيارهاي  اكادميك جهاني برابر باشد ارائه مي دهد(دلاور،1384، 12).

5-پژوهش تاريخي عبارت است از باز سازي گذشته به منظور حل مسائل ، يا ازمون فرضيه(دلاور،1374،193).

5-منظور از پژوهش در تاريخ الزاما تاريخ اجتماعي يا سياسي نيست بلكه  برسي در اسناد مربوط به دگرگوني هاي تاريخي در شاخه هاي علوم و ساخته ها و باورها  و جنبه هاي فرهنگ معنوي نيز هست كه طي ان روند دگرگوني يا تكوين يك امر واقع  ياد پديده اي كه در گذشته روي داده است مورد پژوهش و تحليل قرار مي گيرد(فرخزاد ،1384،14).

اهميت و ضرورت مطالعه تاريخي

بسياري بر اين باورند كه اساسا معرفت تاريخي فاقد هر گونه شيوه  و روش  تحقيق دقيق و حساب شده است از ديدگاه اين عده تاريخ عبارت از صحنه هاي سرگرم كننده اي است كه چيزي بسش از قصه ها و حكايتها ي نا موثق و بدون مدرك در ان نمي توان يافت پس تا ريخ نه تنها مفيد نخواهد بود بلكه مقصودي جز سرگرمي و تفنن براي ديگران فراهم نمي كند .

بدين ترتيب چنين مقوله اي نياز به پژوهشگري ندارد و براي اتخاذ شيوه تحقيق و بر قراري ارتبات علي و معلولي ميان پديده هاي ان به داشتن مدارك و معيارهاي سنجيده اي براي شناخت صحيح از خطا در ميان رخدادها  نياز نخواهد بود.

ايا واقعا ان گونه كه ادعا مي شود ما نياز به مطالعه تاريخ داريم يا نه؟

بنابر اين ابعاد مسئله را مي توان به صورت زير بيان كرد:

الف :ضرورت شناخت تغييرات اجتماعي، از گذشته هاي دور دانشمنداني چون هراكليت ، سن سيمون ، ماكياول ، ويكو ،كنت ، دوركيم ، پرودن  عقيده داشتند كه در زمينه امور و پديدههي اجتماعي انچه اهميت و ضرورت دارد پويا شناسي است نه ايستا شناسي  زيرا حركت در بطن همه پديده هاي اجتماعي وجود دارد .

 و يكي از مهمترين فوايد شناخت تاريخ و پديده هاي تاريخي سنجش و اندازه گيري  دگرگونيها و مسير و اهنگ انهاست  مبحث تغييرات اجتماعي از مهمترين و فراگيرترين مباحث دانشمندان اجتماعي است.

 

 

پژوهش تاريخي را بر اساس ملاكهاي زير طبقه بندي مي كنند1-روش  2- موضوع  3-تكنيك

اهداف پژوهش تاريخي

براي تحقيق تاريخي اهداف زيادي را ميتوان بر شمرد ، شايد بتوان گفت به تعداد كساني كه در اين زمينه اقدام به تحقيق مي كنند  بتوان هدف براي ان بر شمرد اما مهمترين اين اهداف را مي توان به صورت زير عنوان كرد:

براي اگاه كردن مر دم از انچه در گذشته روي داده به طوري كه انها از شكستها و موفقيت ها ياد بگيرند.

براي ياد گيري اين كه مسائل در گذشته چگونه انجام گرفته و ايا براي حل مسائل امروزي مناسب و كاربرد دارند يا خير.

براي درك جهت و احيانا پيش بيني روي دادها.

اجراي ازمون فرظيه  در رابطه با ارتبا ط  يا روي دادها.

براي درك سياستها و روش هاي كنوني اموزش.

اما مهم ترين هدف مطالعه تاريخي در اموزش و روشن و دقيق بر خي جنبه هاي گذشته مربوط به اموزش است.

هدف محققان تاريخي كاري بالا تراز شرح دادن روشن است ممكن است گاهي اوقات تصحيح كنند .

اهدافي كه پژوهشگر تاريخي به خاطر ان اقدام به تحقيق ميكند به اندازه اي متفاوت از پژوهش در رشته هاي ديگر است .

ويژگيهاي روش پژوهش تاريخي

اولا : محقق بايد اسناد و مدارك را برسي و ارزيابي كند و اسناد و مدارك معتبر را مبناي تحقيق خود قرار دهد . دوما : تا حد امكان مدارك و شواهد مورد نياز را كامل نموده و بين انها ارتباط منطقي بر قرار نمايد .

ثالث: دخالت دادن نظريات شخصي و تعبير و تفسير غير منطقي خود داري كند وبا استفاده از شيوه هاي مقايسه مدارك و تحليل منطقي انها گسستهاي ان را بر طرف نمايد.

در تحقيقات تاريخي بر خلاف تحقيقات ديگر نمونه گيري وجود ندارد در تحقيقات تاريخي هيچ جمعيتي وجود ندارد كه نمونه گيري شود .

گفته مي شود كه از مجموعه اسناد و مدارك موجود مي توان به طور تصادف نمونه گيري كرد و وظيفه محقق تعيين محل اسناد ونيز تحليل انها و در صورت لزوم قضاوت در مورد انهاست(حافظ نيا،1387: 55).

به طور كلي پژوهش تاريخي بايد به صورت زير تدوين يابد:

الف: تحول ياد رخداد تاريخي را به صورت سازمان يافته وبا انسجام موضوعي و تسلسل تاريخي و نظم منطقي از اغاز تا پايان رويداد ها مورد بحث و،نظم و تدوين كرد.

ب : در روند تدوين و خدادها مي بايد روابط قانوني يا علمي  و معمولي انها را باز يابي كرد و پس از شناسايي بسترها مقدمات ،علل و عوامل بروز رخداد  پرداخت و نتايج حاصل از ان را تبيين كرد.

روشن است كه براي اين منظور بايد تبيين تاريخي يا از نظر يه هاي علوم ديگر بهره جست .

ج : مطالب و شواهد ارائه بايد مستند، علمي و قابل دفاع باشد.

د : متن نگارش يافته بايد در حد امكان واقع بينانه و به دور از پيشداوري ها و قضاوتهاي ارزشي و شخصي باشد.

ح : مباحث مطرح شده بايد به صورت روشمند باشد و بر اساس قائده هاي مشخص ارائه شود.

يافته هاي پژوهش بر دو نوع اطلاعات استوار است

منابع دست اول : منابعي كه به وجود آورنده ان در زمان حادثه حضور داشته باشند. و خود شاهد عيني بوده است .

منابع دست دوم : منابعي كه توسط ديگران (غير از خود مشاهده گران ) ثبت و بايگاني شدند. و گرد آورنده اطلاعات خود در صحنه نبوده است.( كه بعدا به طور كامل توضيح داده خواهند شد).

ساير ويژگيهاي پژوهش تاريخي را در موارد زير نيز مي توان عنوان كرد:

- پيچيدگي نسبي اطلاعات نوان كرد: در اين مورد مي توان به سختي تجزيه و تحليل اطلاعات اشاره كرد كه كار پژوهش را با سختي همراه مي سازد.

- ناتواني در ازمون پديده ها به صورت ازمايش :چون پديده ها يك بار و در زمان گذشته اتفاق افتاده است .

- در برخي موارد ناقص بودن اطلاعات : اطلاعات بعضا در فرايند انتقال دست كاري و يا بنابه دلالي كم يا زياد مي شود.

- نسبي بودن معيارهاي تجزيه و تحليل :در پژوهش تاريخي معياري دقيق براي تجذيه و تحليل اطلاعات وجود ندارد.

- ناتواني در كنترل شرايط : بر خلاف روش آزمايشگاهي در علوم پايه پژوهشگر تاريخي در فرايند پديده هاي تاريخي هيچ گونه كنترلي ندارد.

ارزيابي اطلاعات و منابع :

به طور كلي ارز يابي اطلاعات مستلزم انجام دو مرحله است:

الف : سنديت  مدرك و منابع اطلاعا تي

ب: ارزشيابي محتوا و پيامهاي  كه به وسيله منابع ، مستقل داده شده اند.

منابع تحقيق تاريخي

منا بع مكتوب: مداركي كه به صورت كتبي نوشته شده اند و در رابطه ي مستقيم با پديده و واقعي مورد مطالعه قرار داده اند.

 مثال: كتابها، اجاره نامه ها، بيوگرافي ها ،پرونده هاي اداري، شجره نامه ها ،سفرنامه ها، تابلوهاي خطاطي و. . . كه عمدا خود فرد يا ناظر يا كاتب آنها را به رشته ي تحرير درآورده اند و به طور كلي از اعتبار بالايي بر خوردارند.

منابع شفاهي: اسنادي كه سينه به سينه منتقل شده يا در خاطرات مردم قرار دارند.

 مثال: ضرب المثل ها ، خاطره ها ، نقل قول ها ، سخراني ها ، موسيقي ها، شعر ، طنز و. . .

منابع تصويري: كه اين منابع براي دوره هاي اخير مطرح است كه دستگاه هاي تصويربرداري (عكس و فيلم ) توسعه يافته است. كه در گذشته از تابلوهاي نقاشي فراتر نمي رفت.

مثال: اين منابع مي تواند شامل عكس ها ، انواع فيلم ها ، نقشه ها ، كروكي ها ، تصاوير ماهواره اي و. . .

منابع ساختماني: بناهاي دوره هاي تاريخي:

 پل ها ، جاده ها ، كانال ها ، كنده كاري ها ، نقوش ساختماني ، مقبره ها، سنگ قبرها ، آب انبارها و. . . كه قدمتي تاريخي دارد.

منابع مادي و ابزاري: اجسامي كه از دوره هاي تاريخي باقي مانده اند و باستان شناسان با تجزيه و تحليل آنها مي تواند ويژگي هاي زمان مربوطه را تصويرسازي كند منبع خوبي براي مطالعات تاريخي فراهم مي آورد.

 مثال: ظروف ابزار كشاورزي و صنعتي و وسايل حمل و نقل و . . .

اسناد الكترونيكي: كه اين اسناد سابقه ي طولاني ندارند ولي از منابع تحقيق تاريخي هستند(دلاور،1387: 57).

مستندات: ميتواند شامل مطالب نوشته شده و يا چاپ شده اي باشد كب به شكلهاي مختلف  موجود است.

 مانند: گزارشهاي ساليانه ، صورت حساب ها و ... باشد .

ثبتهاي عددي: يا كمي هم مي تواند به عنوان منابعي كه اطلاعات متفاوتي را در اختيار ميگزارد استفاده كرد.

مدارك قابل اسناد : شامل هر چيزي كه مشخصات فيزيكي قابل اسناد داشته باشد.

منابع تحقيق تاريخي را مي توان در دو وظيفه عمده دسته بندي كرد:

الف : اسناد كه غالبا به صورت نوشتاري هستند :كه شامل تمامي مدارك مكتوب به جا مانده از گذشته است.

ب : اثار وابسته اثار زمين شناسي مانند ظروف  قديمي:

در پژوهش تاريخي پژوهشگر سه كار عمده انجام ميدهد

1-جمع اوري اطلاعات

2-ارزشيابي و تفسير اطلاعات

3-استخراج نتايج و تفسيرو تعميم انها

مزايا و معايب پژوهش تاريخي

از مزايا و نكات مثبت روش پژوهش تاريخي مي توان به موارد زير اشاره كرد:

منظومه نگري : با توخه به فاصله اي كه محقق تاريخ با واقعيت مورد مطالعه دارد ، مي تواند همچون يك منجم كه كهكشان را ميبين ، حوادث را كنار يكديگر ببيند . و حوادث را جدا از شرايط زماني و مكاني در نظر نمي گيرد.

ضد محيط بودن : منظور از اين اصطلاح است كه محققي نبايد چنان با حوادث خو گرفته و عجين شود كه نتواند نكات مثبت و نكات منفي را از يك ديگر تشخيص دهد .

صيقل يابي واقعيت : با فاصله يافتن از واقعيت بهتر مي توان ان واقعيت و حوادث پشت پرده ان را ديد .

پيوست يا استمرار تاريخي : محقق تاريخي بر، خلاف  محقق جامعه شناسي ، مي تواند نه تنها واقعيت ، بلكه تبعات و استمرار ان را نيز ببيند.      

معايب يا محدوديتها

از جمله معايب يا محدوديت هاي  روش پژوهش تاريخي ميتوان عنوان نمود كه :

- عدم توانايي كنترل : كنترل هايي كه در ساير روش هاي پژوهش به كار مي رود در اين روش نمي توان به   كار برد .

- عدم حضور محقق در صحنه :  نقص ديگر و مهمتر اين كه در اين تحقيقات ، عدم حضور محقق در صحنه واقعه است. تا بتواند به طور زنده  اطلاعات و مدارك مورد نياز را گرد اورد.

- سازمان دادن اطلاعات : مشكل ديگر سازمان دادن اطلاعات و مدارك گرد اوري شده است. محقق زماني مي تواند به تجزيه و تحليل يك واقعه بپردازد كه امكان تهيه مدارك كافي برايش وجود داشته باشد. و براي به نتيجه رساندن تحقيق ناچار به حدس و گمان و تفسير شخصي متوسل نشود.

- عدم سنديت داده ها : بعضي از منابع كسب اطلاع مانند نقل قولها سينه به سينه منتقل مي شود و سنديت و اعتبار كافي  ندارد(حافظ نيا،55،1387).

- تحميل نا خدا اگاه زمان خويشتن : محقق خواه نا خواه در معرض اين خطر قرار دارد كه حتي براي يك لحظه زمان خود را با زمان مورد مطالعه يكسان در نظر بگيرد  و در نتيجه حركت و نا همساني ناشي از آن را از ياد ببرد.

- عدم توانايي پيش بيني :  هر قانون علمي قادر به پيش بيني است . پيش بيني هايي كه توسط قوانين حركت كل تاريخ صورت مي گيرد خود به منزله حوادثي وارد تاريخ مي شوند . اين حوادث نوين قادرند گاهي پيش بيني هاي انجام شده را معكوس كنند . و از اين رو چنان قوانيني در صورت وجود  گاهي به مرگ خود فرمان مي دهند. و بطلان خود را به ار مغان مي اورند.

-  عدم پيش بيني اكتشافات عامي اينده : اكتشافات علمي آينده را قوانين تاريخي نمي تواند پيش بيني كند. و اگر قبول كنيم كه اكتشافات علمي اثر عظيمي بر تحول و جهت گيري تاريخ دارند . انگاه بايد بپذيريم كه قوانين تاريخي از دادن جهت و مسير عاجز خواهد بود ، به سخن ديگر قوانين تاريخي امكان وجود نخواهد داشت.

عنصر گزينش : پديده هاي تاريخي ، بدون واسطه قابل مطالعه نيستند ، و امكان احياي ان هم وجود ندارد .

گاهي واسطه ها دور و دست نيافتني و محدود و گاهي متعدداند ، در مواردي بين انديشه ها تضاد و اختلاف وجود دارد و حتي ممكن است يك ديگر را نقض كنند. و از ان رو است كه ذهنيت عامل مهم در نقل پديده ها ست.

- دخالت و در هم آميختگي ذهن و عين ، در پژوهش تاريخي از هر رشته ديگر در معرفت بشري مشهود و ملموس است.

- در همه پژوهش هاي تاريخ  ضرورت علي و معلولي به مفهوم فلسفي ان وجود دارد اما قانون ندارد.

- بنابه گفته دكتر ساورخاني فلسفه نظري تاريخ را براي پيشگويي در تاريخ بنا كنيم ،اين همان درس گرفتن از تاريخ است (ساروخاني:238،1378 ).

- پژوهش هاي تاريخي به لحاظ ماهيتي كه دارند نمي توان در انها  نتايج به دست امده از پژوهش را به ساير موارد تعميم داد ، يعني پژوهش هاي تاريخي قا بيلت تعميم ندارند.

- پديده هاي تاريخي فقط يك بار در زمان گذشته اتفاق افتاده و ديگر امكان تكرار ان به گونه اي كاملا مشابه وجود ندارد(فرخزاد،50:1384).

- در برخي از موارد تعيين دقيق حوادث تاريخي مشكل است.

- هيچ روشي كامل و بي نقص نيست ، واقعيت پيچيده تراز ان است كه در با يك روش خاصي شناخته شود . براي همين جهت است كه معمولا بايد براي شناخت واقعيت از چندين روش استفاده كرد.

 

 

کلياتي در مورد مصاحبه[1]

تاريخچه مصاحبه

مصاحبه به شيوه اي تقريباً امروزي در مطبوعات اروپا طي دهه 1830 آغاز شد و اولين مصاحبه خبري در 16 آوريل 1836 در روزنامه نيويورک هرالد به چاپ رسيد.

در ايران استفاده از مصاحبه براي کار روزنامه نگاري با تاخير طولاني همراه بوده است. به طوري که آثاري از مصاحبه را در مطبوعات دوره ناصري ميتوان ديد.يک سال پس از چاپ مصاحبه در جهان «روزنامه کاغذ اخبار »توسط ميرزا صالح شيرازي به عنوان نخستين روزنامه ايراني منتشر شد.به طور کلي ، مصاحبه مطبوعاتي به شکل امروزي در ايران از سال 1288 تا 1334(ه.ق)وارد مطبوعات ايران شد و نخستين مصاحبه در روزنامه يوميه غير دولتي در سال 1305 در روزنامه اطلاعات آغاز شد.

تعريف مصاحبه

يك گفتگوي دو نفره كه از سوي مصاحبه گر، جهت كسب اطلاعات مربوط به پژوهش آغاز مي‌گردد و توسط وي برموضوعاتي متمركز مي‌شود كه او براي دستيابي به هدفهاي تحقيق كه شامل توصيف، پيش بيني يا توضيح منظم است – به آنها نياز دارد.

مصاحبه نوعي ارتباط شفاهي دو طرفه است که در آن يکي از طرفين با برنامه ريزي قبلي و به منظور کسب اطلاعات داراي ارزش خبري با طرح پرسشهايي ، پاسخهاي لازم را از طرف مقابل دريافت ميکند.

 مصاحبه عبارت است از پرسيدن هدفمندانه از يک شخص يا اشخاص براي کسب اطلاعات و اخبار و ضبط مناسب پاسخها به منظور انتشار آن.(حبیب زاده ملکی ،7:1385).

کامل ترين تعريف مصاحبه

مصاحبه گزارش و حاصلي است از فرآيند ارتباط دو سوي ارتباط به منظور دستيابي به واقعيتي که داراي يک يا چند ارزش خبري است.اين گزارش ضمن آنکه تحت تاثير ويژگيهاي دوسوي اين فرآيند ارتباطي ميباشد،احتمالاً از عوامل درون سازماني و برون سازماني تاثير ميپذيرد.

ارکان مصاحبه1) مصاحبه شونده2) موضوع مصاحبه3) مصاحبه کننده

هدف از ارتباط از نظر مصاحبه کننده؛1) آگاه کردن مخاطب نسبت به مسائل جامعه2) آموزش دادن مخاطبان3) سرگرم کردن مخاطبان4) تامين نيازهاي اطلاعاتي مخاطبان.

اهميت مصاحبه

1)    در مصاحبه ،مطالب ناگفته که تا قبل از مصاحبه انتشار نيافته به مخاطبان ارائه ميشود. 2) مخاطبان مطالب را به طور وستقيم از منبع مسئول دريافت ميکنند. 3) مخاطبان با منبع خبري آشنا و به توانائي هاي آنان آگاه ميشوند. 4) مخاطب با گرفتن اطلاعات مصاحبه شونده، به ارزيابي روند امور اقتصادي ، سياسي ، اجتماعي و ...... ميپردازند.

هدف مصاحبه

به طور کلي اهداف مصاحبه عبارتند از :

 1) دريافت اطلاعات بيشتر در مورد يک رويداد

2) آگاهي از واکنش افراد عادي و سرشناس در مورد رويداد

3) انعکاس عقايد ، افکار و اطلاعات ويژه شخصيت هاي خبر ساز،مقامات مسئول و ديگر افراد جامعه.(حبیب زاده ملکی ،18:1385)

ويژگيهاي مصاحبه کننده

1) تيز بيني و نکته سنجي و کنجکاوي

2) داشتن ذوق و استعداد نويسندگي

3) توانائي جوشش با طبقات مختلف جامعه

4) صبر و حوصله زياد5) قدرت تفکر سريع

6) عشق به کار خبري

7) رعايت اصول اخلاقي و حرفه اي و داشتن تقوا

8) نداشتن غرور و تعصب فکري، ساده لوحي و .....

 9) داشتن حافظه اي بيشتر از حافظه متوسط جامعه

10) آشنائي با مهارتهاي ارتباطي

11) قدرت تصميم گيري سريع

مصاحبه چیست؟

مصاحبه عبارت است از یک گفت و شنود مستقیم و رو در رو با فردی که قرار است درباره یک موضوع، از وی اطلاعاتی کسب شود.

 الف- مصاحبه آزاد

در مصاحبه آزاد، یک هدف کلی برای مصاحبه تعیین می شود و مصاحبه کننده، محدود و مقید نیست و در صورت لزوم سئوالات اضافی را در جلسه مطرح می کند. کاربرد مصاحبه آزاد به مراتب بیشتر از مصاحبه منظم است، زیر درمصاحبه منظم، مصاحبه کننده ناچار است از کلیه افراد همان سئوالاتی را که نوشته شده است، بپرسد. ولی با توجه به تعریف مصاحبه آزاد، می توان جای سئوالات را متناسباً عوض کرد و یا سئوالات اضافی از مصاحبه شونده پرسید تا به بهترین طریق ممکن جواب کلیه سئوالات پاسخ داده شود.

ب- مصاحبه منظم

مصاحبه منظم، سازمان یافته است و در آن موارد خاصی در نظر گرفته می شود و در جلسه مصاحبه مطرح می گردد و طبق برنامه معینی، جلسه اداره می شود. این نوع مصاحبه، برای اغلب مصاحبه کنندگان آسانتر از مصاحبه آزاد است.

هشت اصل مهم برای تهیه یک مصاحبه خواندنی:

اصل اول: مصاحبه کردن هنر است. اصل دوم: داشتن برنامه مصاحبه. اصل چهارم: عدم ابراز نقطه نظرات و نگرش های خود در طی مصاحبه

اصل پنجم: عدم مخالفت با اظهارات مصاحبه شونده . نکته ششم: شرایط یکسان برای کلیه مصاحبه شوندگان. اصل هفتم: مدت زمان جلسه مصاحبه. اصل هشتم: تشکر از مصاحبه شونده.

ويژگی هايی كه در مصاحبه های ساختاربندی شده بايد رعایت شوند

يكساني مفاهيم: در اين نوع پژوهش بار معاني پرسشها بايد طوري طراحي شود كه معاني دقيق و يكساني را در ذهن متبادر  كند تا بدرستي بتوان پاسخها را مورد سنجش قرارداد

(محسنیان راد ،41:1382)

 يكساني زمينه:  توجه به يكسان بودن بديهيات اوليه مهم است بايد كلمات، علامتها و جملات طوري طراحي شود كه مفاهيمی يكسان را در ذهن متبادر كند.

يكساني لحن: در پرسشهاي بيان شده بايد پرسشگران چنان آموزش ببينند كه در مشخص علاوه بر حالات چگونگي پرسش دارای لحن يكسان يا تاكيد يكسان به كلمات و پرسشها باشند. 

يكساني موقعيت: در پرسشنامه ميزان شده تمام موارد بايد قابل كنترل باشد  كه يكی از آنها شرايط پيرامونی و دروني است بنابراين  در نظر گرفتن زمان و مكان وحی افراد ضروری است

يكسانی پرسشگران: نقش پرسشگر در صحت داده ها بسيار بااهميت است.

جنس، سن، رنگ پوست، قوميت همگی در صحت داده ها تاثيرگذار است .

يكسانی پيشينه: پاسخگويان بايد تجربه پيشين يكسانی داشته باشند.

مهارتهای مصاحبه

 آشنايی با قوانين علمي رفتاری شامل نحوه گفتگو با اشارات بصری

احترام به پاسخگو و كوچك نشماردن او

صرف وقت بسيار و جلوگيری از شتاب زدگی در گفتگو

احترام و پذيرفتن تفاوتهای فرهنگی

ايجاد حس اعتماد و امنيت در پاسخگو

 عدم قضاوت ساده يا پيچيده بودن سوالات در مصاحبه

 فروتنی در برابر دانش اطلاع رسان

 عدم داوری درمورد اطلاعات پاسخگو

 آشنایی با زبان بومی

انواع مصاحبه

مصاحبه خبري/ مصاحبه تفسيري/مصاحبه غير خبري/3) مصاحبه اتفاقي/ 4) مصاحبه گروهي/ 5) مصاحبه با شهود عيني/ 6)مصاحبه مستند درباره حوادث تاريخي7) مصاحبه آزاد/ 8) مصاحبه هدايت شده 9)مصاحبه باز/ 10) مصاحبه بسته 11) کنفرانس مطبوعاتي// 13) مصاحبه شفاهي و کتبي/

ويژگيهاي سئوال در مصاحبه

1) کوتاه و معني ار بودن

2) شفاف و قابل درک بودن

3) موضوعيت داشتن

4) فراگير بودن

5) متنوع و جهت دار بودن

6) چند پهلو و مبهم نبودن

انواع پرسشها

1)       پرسشهاي يادآوري کننده

2) پرسشهاي تحليل يا پردازشي

3) پرسشهاي احساسي

4) پرسشهاي هدايت کننده

5) پرسشهاي سر نخ گير

نکاتي که بايد در مورد پرسيدن رعايت شود عبارتند از :

 1) هميشه مصاحبه را پرسش آسان شروع کنيد.

 2) به مصاحبه شونده فرصت دهيد که آرامش يافته و به خود مسلط شود.

 3) پرسشهاي نخستين ميتواند کلي و پاسخهاي آن طولاني باشد.

 4) استفاده از فرصت براي گرد آوري اطلاعات اساسي که نتوانستيد در جاي ديگري بدست آوريد.

 5) سعي کنيد مصاحبه را با يک پرسش مثبت و آينده نگرانه تمام کنيد.

 6) پرسشهاي شما بايد هميشه روشن و مربوط به موضوع باشد.

 7) پرسشهايي که پاسخ آنان بديهي است را با مصاحبه شونده در ميان نگذاريد.

 8) در طرح پرسشها از زبان مناسب استفاده کنيد و سن وميزان تحصيلات و سابقه اجتماعي ، اقتصادي ، سياسي و فرهنگي مصاحبه شونده را هنگام تنظيم پرسشها در نظر بگيريد.

انواع سئوال

1) سئوالهاي کلي

2) سئوالهاي جزئي

ارتباط در مصاحبه به دو دسته عمده تقسيم ميشود:

 1) ارتباط کلامي

2) ارتباط غير کلامي

قواعد عمومي در مصاحبه عبارتند از:

 1) ثبت و ضبط اطلاعات و يادداشت برداري

2) قدرت ارزيابي و تحليل پاسخهاي مصاحبه شونده

3) يادداشت برداري و خلاصه نويسي نه ديکته نويسي

4) داشتن ذهن انتخاب گر

5) ابداع شيوه خلاصه نويسي شخصي

6) تمرکز روي روند انجام مصاحبه توسط مصاحبه گر

7) وابستگي محتوايي يک مصاحبه به سئوالهاي آن

8) نقش سئوال در کشف اطلاعات و دانش نهفته در ذهن مصاحبه شونده

9) عدم رضايت از طرح سئوالهاي ساده و پيش پا افتاده

10) عد طرح سئوالهاي کلي

11) انتخاب سئوال از نظر محتوي و شکل

12) مصاحبه شونده احساس تخليه اطلاعاتي و يک طرفه بودن مصاحبه را نکند

13) انعطاف پذيري مصاحبه گر

14) محور اصلي مصاحبه اولويتها و نيازهاي مخاطبان باشد

15) توانايي درک معاني و مفاهيم ايما و اشارات

16) انسجام و عدم پراکندگي سئوالات

17) لو ندادن فقر اطلاعات توسط مصاحبه گر

18) جلب اعتمد و اطمينان مصاحبه شونده

19) هنر و مهارت خوب گوشدادن و خوب فهميدن

انواع پرسش در مصاحبه

پرسشهای بسته 

 پرسشهای باز

 پرسشهای دام به پرسشهايی اطلاق می شود كه در لابلای مصاحبه چندبار و هر بار به صورتی جهت آزمون صحت پاسخها مطرح می شود.

پرسشهای چند جوابی

 پرسشهای غيرمستقيم

 پرسشهای مستقيم سببی  (شدت و ضعف عمل سنجيده ميشود)

 پرسشهای اطلاعاتی

پرسشهای شناسايی (درباره هويت پاسخگو)

 پرسشهای جهت بخش  (استفاده از هاله كلامی و هاله نام) در مبحث سنجش و اعتبا ر

 پرسشهای ويژه بعنوان پرسشهايی كه در جهت تصحيح پرسشنامه مطرح شده و بتنهايی اهميتی ندارد.

 پرسشهای تعيين صلاحيت

معايب مصاحبه بطور خلاصه عبارتند از :

1- مصاحبه وقت گير و پرخرج است
2- قدرت تعميم اطلاعات به علت كمي تعداد آزمودني ها كم است
3- تعبير و تفسير اطلاعات در مصاحبه آزاد مشكل است
4- به افراد مجرب و متخصص نياز است

- محاسن آن:

1- در مورد كودكان، افراد بيسواد، افراد با اختلالات خواندن و نوشتن و بيماران رواني قابل استفاده است
2- حضور مصاحبه گر مي‌تواند باعث فهم و درك سؤالات شود و پاسخ مناسب ارائه مي‌شود.

3- اطلاعات گسترده تر و عميق تري بدست مي‌آيد

4- تصويري از نگرشها، احساسات افراد فراهم مي‌شود.

 

روش تحقيق پيمايشي[2]

تعریف پیمایش

" در فرانسه از مصدر (Sonder) در معنای بررسی عمیق و ماهیت یک شیء ناپیدا و یا دوردست، با استفاده از سوند، گرفته شده است. در بررسی های اقتصادی و اجتماعی آنگاه که بررسی تمامی افراد یا موضوعات مورد مطالعه امکان پذیر نیست، تحقیق از طریق بررسی با نمونه گیری صورت می گیرد؛ به این معنی که تعدادی از کل جمعیت برگزیده می شود و حاصل مطالعه بر آن تعمیم می یابد." بطور مصطلح پیمایش یکی از روش های تحقیق اجتماعی است که در آن اعضای جامعه آماری به پرسش هایی در مورد موضوع مورد مطالعه تحقیق، پاسخ می دهند. آنها این کار را یا از طریق پرسشنامه ای که در اختیار آنها قرار می گیرد و یا شفاهاً از طریق مصاحبه انجام می دهند. لذا روش تحقیق پیمایشی از روش های کمی است نه کیفی.

ویژگی های روش پیمایش

الف: انعطاف پذیری و چند منظورگی/ ب: تخصص و کارایی/

انواع تحقیق های پیمایشی

الف: تحقیق توصیفی/ب) تحقیق تبیینی/

مزایا و معایب روش پیمایش

الف: مزایا

ب: معایب

تحليل گفتمان[3]

 

تعاريف گفتمان

فركلاف گفتمان را مجموعه‌اي بر تافته از سه عنصر عمل اجتماعي، عمل گفتماني و توليد، توزيع و مصرف متن مي‌داند. به تعبير بهتر جرياني است كه داراي زمينه اجتماعي است اظهاران و مطالب بيان شده، گزاره‌ها، قضاياي مطرح شده كي و كجا، توسط چه كسي، لديا عليه چه كسي يا چه چيزي صورت گرفته است.

يول و براون در تعريف تحليل گفتمان مي‌نويسد: «تحليل گفتمان تجزيه و تحليل زبان در كاربرد آن است، در اين صورت نمي‌تواند منحصر به توصيف صورت‌هاي زباني و مستقل از اهداف و كاركردهايي باشد كه اين صورت‌ها براي پرداختن به آن ها در امور انساني به وجود آمده‌اند.

براي بررسي هر متن نوشتاري لازم است سه بعد گفتمان در نظر گرفته شوند. منبع (source)، مخاطب (addressee) و طرف ارجاع (Refrent)

استاب نيز سه ويژگي براي توصيف تحليل گفتمان بيان مي‌كند كه عبارت‌اند از:

به عنوان امري كه درباره‌ي كاربرد زبان فراتر از حدود بيان يك جمله است.

امري درباره‌ي روابط دروني بين زبان و جامعه است.

امري كه درباره‌ي عامل مؤثر با ويژگي‌هاي گفتاري ارتباطات روزمره است.

اميل بنونيسته در تعريف «اظهار» آن را فرايندي مي‌داند كه طي آن يك گوينده يا نويسنده موضع يا جايگاهي را در زبان اشغال مي‌كند، به طوري كه گويي يك «من»، يك «تو» يا «شما» را مخاطب قرار مي‌دهد و شايد به يك «او» به يك «آنها» اشاره دارد. هروقت من مي‌گوين «من»، معني را كه صحبت مي‌كند مي‌توان (به عنوان فاعل اين اظهار علني يا تصريح) از مني كه درباره‌اش صحبت مي‌شود (فاعل مطلب اظهار شده) متمايز ساخت. اين تقسيم‌بندي فاعل توسط زبان مورد توجه نظريه‌پردازان پسا ساخت گرا به ويژه ژاك لاكان روانكاو قرار گرفت.

نظريه‌ي آلتوسر در مورد ايدئولوژي و رابطه‌ي آن با گفتمان

آلتوسر عقيده دارد كه آگاهي از قبل ايدئولوژي‌ها ساخته و پرداخته مي‌شود تاكيد شديد وي بر وجود مادي ايدئولوژي به برداشت و تلقي تازه‌اي مي‌انجامد؛ مبني بر اين كه ايدئولوژي‌ها نظام‌هاي معاني‌اي هستند كه افراد (سوژه‌ها) را از مناسبات و روابط تخيلي و غير واقعي خارجي شكل مي‌دهند و آنان را در روابط و مناسبات واقعي‌اي كه در آن زندگي مي‌كنند، قرار مي دهند. و اين مسئله كه ايدئولوژي‌ها برخاسته از تضادهاي اجتماعي‌اند و علاوه بر كاربست‌هاي غالب، ايدئولوژي تضادهاي مذكور را مجدداً تحميل مي‌كند، راه را براي فهم ما از گفتمان هموار مي‌سازد.

روش تحليل گفتمان

در تحليل گفتمان متون از سه جنبه قابل بررسي هستند از حيث مضامين، روابط فاعلان اجتماعي. «مضامين» دال بر ويژگي‌هايي از متن است كه نشان دهنده‌ي ؟؟؟؟ تجزيه توليد كننده متن از جهان طبيعي يا اجتماعي است كه فركلاف ويژگي مذكور را «ارزش تجربي» مي‌نامند. بنابراين ارزش تجربي با محتوا، دانش و اعتقادات سروكار دارد. «روابط» معطوف به ويژگي‌هايي كه در متن دال بر روابط اجتماعي (ارزش‌هاي رابطه‌اي) و بازتاب كننده الگويي از روابط اجتماعي است: فاعلان ناظر به ويژگي‌هايي از متن است كه دال بر هويت فاعلان اجتماعي است.

تحليل گفتمان در سه سطح انجام مي‌شود، توصيف، تفسير، تبيين.

الف) توصيف: محله‌اي است كه به ويژگي‌هاي صوري متن با توجه به جنبه مورد بررسي (مضامين، روابط فاعلان) پرداخته مي‌شود.

ب) تفسير: با استفاده از ويژگي‌هاي صوري كه در مرحله پيشين مشخص شده است گزاره‌هاي تلويحي و رابطه‌ي متن با ذخاير و منابع اجتماعي آشكار مي‌شود تفسير متن شامل مراحل معناي كلام، انجام موضعي و ساختار متن است.

ج) تبيين: رابطه ميان متن و ساختارهاي اجتماعي رابطه‌ي دو سويه يعني هم نشان دهنده‌ي ساخته شدن گفتمان توسط ساختارها از خلال گفتمان‌ها است.

اصول گفتمان كاوي

- متن گفت‌وگوي طبيعي- گفتمان/گفتمان به مثابه‌ي گفت‌وگو /- گفتمان به مثابه‌ي عمل اجتماعي اعضاي گروه: /دسته‌بندي اعضا: /6- توالي/

- ساخت‌مندي: /سطوح و ابعاد/9- معنا و كاركرد/10- قواعد/- راهبردها: /12- شناخت اجتماعي

طراحي پرسشنامه[4]

 

        پرسشنامه مجموعه ای از سوالات کتبی و غالبا مبتنی بر گزینه های مشخص که پاسخ دهنده جوابهای خود را بر آن درج  می کند. پرسشنامه یکی از ابزارهای رایج تحقیق و روشی برای کسب داده های تحقیق است .

های پرسشنامه را می توان به دو گونه مستقیم و غیر مستقیم تقسیم کرد:

1-      «غیر مستقیم : که پرسشگر آن را بر مبنای پاسخ هایی که پاسخگو می دهد ، تکمیل می کند.

مستقیم : پاسخگو شخصاَ آن را تکمیل می کند. در این صورت پرسشنامه را یا پرسشگر به دست شخص پاسخگو داده و توضیحات لازم را به او می دهد ، یا اینکه پرسشنامه با پست یا وسیله دیگری برای پاسخگو فرستاده شود.

سوال های پژوهشی و سوال های پرسشی

در بحث طراحی پرسشنامه باید میان سوال پژوهشی و سوال های خاصی که از پاسخگو یان به منظور پاسخگویی به سوال پژوهشی پرسیده می شوند ، تمایز قائل شد.« سوال پژوهشی اهداف مطالعه را تعریف می نمایند.

برای طرح یک پرسشنامه مطلوب توجه به قواعدی را می طلبد

1. انگیزه خود را برای طراحی سوال های پرسشنامه کنترل کرد تا بتوان در مسیر سوالهای پژوهشی حرکت کرد.
2.  سوال های پژوهشی را نوشته و به هنگام کار بر روی پرسشنامه پیوسته به آن مراجعه کنید.
3.  در حین نوشتن هر سوال باید از خود پرسید ، چرا می خواهم این مطلب را بدانم ؟ به گونه ای به این سوال باید پاسخ داد که کمک کند به پاسخ سوال پژوهشی رسید.

پیمایش های الکترونیکی

پس از ابداع و گسترش اینترنت و افزایش کاربران آن به تدریج مزایا و قابليتهای آن برای انجام پيمایش مورداستفاده از پرسشنامه های الکترونيکی در پژوهشهای پيمایشی توجه قرار گرفت و امروزه پيمایشهای زیادی با استفاده از پرسشنامه های مبتنی بر اینترنت صورت می گيرد.

از جمله این ویژگيها می توان به نمونه های زیر اشاره کرد:

1-گسترده جغرافيايي جهاني: پيمايش الكترونيكي امكان  دسترسي به طيف گسترده اي از پاسخگويان را بدون محدوديت جغرافيايي مي آورد.

2- سرعت: در پيمايش ها الكترونيكي ، ارسال پرسشنامه و دريافت پاسخ ها به سرعت انجام مي شود در حالي كه در پرسشنامه  هاي مكتوب فرايند ارسال و دريافت پرسشنامه از طريق  پست پر زحمت  و وقت گير است.

3-داده پردازي بهينه : در پيمايش ها الكترونيكي ، انتقال پاسخ ها به نرم افزار هاي تحليل داده ها به سرعت و بي نياز از فرايند وقت گير ورود دستي داده ها به رايانه انجام مي گيرد كه اين نيز به نوبه خود از خطاي انساني مي كاهد.

4- كيفيت پاسخ ها : شواهد ي وجود دارد كه نشان مي دهد كيفيت پاسخ ها در پرسشنامه ها الكترونيكي به مراتب بهتر از پرسشنامه هاي چاپي سنتي است. ويژگي تعاملي بودن محيط وب موجب ميشود تا  پاسخگو به سوالات بيشتر ي پاسخ دهد، خطاهاي كمتري مرتكب شود و به پرسش هاي باز جواب هاي طولاني تر ارائه كند.

5-هزينه اندك: توزيع و گرد آوري پرسشنامه هاي الكترونيكي عمدتا" هزينه كمتري نسبت به هزينه هاي پستي كه بويژه براي نامه هاي بين المللي قابل توجه است در بردارد.

برخي نقايص قابل توجه در پيمايش الكترونيكي عبارتند از :

محدوديت رسانه اي/دشواري شناخت جامعه پژوهش/دشواري نمونه گيري/پاسخ دهي ناقص/دشواري ارتباط شخصي با پاسخگو

انواع پرسشنامه

پست الكترونيكي: يا همان ايميل./وب

مراحل انجام یک پيمایش الکترونيکی

١. انتخاب/٢. طراحی3/سنجش کارآیی 4/توزیع5/داده پردازی

پرسش نامه ها از نظر شكل تدوين سوال ها به سه دسته تقسيم مي شوند:

الف: پرسش نامه بسته

حالت بلي و خير /حالت چند جوابي/حالت تعيين اوليت مثال /حالت مقياس چند در جه اي  

ب: پرسشنامه باز

پرسشنامه اي است كه تا حدود زياد ي مانند مصاحبه اي مكتوب مي باشد و روش كار به اين صورت است كه چند سوال اساسي درباره سوالها و فرضيه هاي تحقيق به صورت مكتوب از پاسخگو پرسيده مي شود .

 

ساختار پرسشنامه

الف- مقدمه

            مرحله پیش مقدماتی سه شیوه اصلی برای انجام این کار وجود دارد:

1-     گروه متمرکز یا گروه بحث

2-     مصاحبه ی نیمه ساخت یافته

پرسشنامه ی نیمه ساخت یافته

ب- سوال هاي شناسايي

هدف از سوال هاي شناسايي ، سوال ها ي است كه درباره هويت پاسخگو مطرح مي شود كه البته اين سوال ها هدف و نياز محقق به اطلاعات موردنظر بستگي دارد . اين سوال ها مي تواند شامل :سن ،جنس ،تحصيلات، وضعيت ،شغلي،درآمد ،محل توليد و سكونت  ... باشد .سوال هاي شناسايي در قالب مقياس ها چهار گانه به متغير تبديل مي شوند و درنهايت به مقادير عدي تبديل مي شوند

ج- پرسش های اصلي

هدف از سوال هاي اصلي پرسش هايي است كه از درون فرصيه ها يا سوال هاي تحقق گرفته شده باشد .  درواقع پس از انجام تعاريف اسمي ، عملياتي  وتوليد معرف هاي پاياني ،حال نوبت سنجش و اندازه گيري اين متغير هاست.

د:پرسش های دام يا تله (چك كننده )

به پرسش هايي اطلاق مي شود كه براي بررسي درستي و ميزان دقت ديگر سوالها طراحي مي شوند.براي نمونه محقق براي اگاهي از اين كه پاسخگو روزنامه مطالعه مي كنند يا خير ؟

ه : پرسش های چند جوابی

  « در برابر یک سوال پاسخ های بسیاری نهاده می شود و ازپاسخگو درخواست می گردد هر یک از پاسخها را که درست می داند ، با غلامت مشخص نماید»

  و : پرسش های غیر مستقیم

    اگر تحقیقی درباره روابط پر تنش دو گروه قومی در یک محله را در نظر بگیریم ، در این تحقیق  

   دید گاه های این مردم نسبت به یکدیگر ، شذت تنفر متقابل آنها و جهت دگرگونی آن مشخص می       گردد و در پایان علت تنش جستجو می شود.

ح: پرسش های مدرج سببی

  در این نوع پرسش ها علل مختلف یک عمل ، طرز تفکر شناخته می شود« بلکه شدت و ضعف عمل

 به دست می آید.

ط: پرسش های اطلاعی

  پرسش هایی است که در راه شناخت میزان اطلاع پاسخگو از موضوع مورد مطالعه به عمل می آید.

ی: پرسش های جهت بخش

  پرسش هایی که مخاطب را به جهت خاصی هدایت می کند.

ک: پرسش های ویژه

   پرسش هایی که برای کنترل ، تصحیح پرسشنامه و تکمیل اطلاعات دیگر طراحی می شوند.

ل: پرسش های تعیین صلاحیت

  پرسش هایی که امکان یا عدم امکان تکمیل پرسشنامه از جانب پاسخگویی خاص را تعیین می کند.

* : سوال های مشروط

«غالباَ بعضی از سوال های پرسشنامه به بعضی از پاسخگویان مربوط می شوند و به پاسخگویان دیگر ربطی ندارند.

ویژگی های اصلی پرسش ها

1-     تمرکز : هر پرسشی در پرسشنامه باید مستقیماَ بر موضوع یا مسئله ای منفرد و خاص تمرکز کند.

2-   ایجاز : هر چه پرسش ها طولانی باشد ، کار پاسخگویی به مراتب دشوارتر خواهد بود. پرسش های کوتاه از جانب پاسخ دهندگان دچار خطا می شوندو پرسش های طولانمی فاقد تمرکز و وضوح می باشند.

سادگی : معنی و مفهوم پرسش باید برای تمام پاسخ دهندگان کاملاَ روشن باشد و تقریباَ هر کس پرسش را دقیقاَ به یک نحو تعبیر کند.

آزمون مقدماتی در پرسشنامه

1.        مرحله اول : تدوین پرسش ها

 مرحله دوم : تهیه پرسشنامه:

مرحله سوم : آزمون مقدماتی:

طيف بوگاردوس

هدف از طيف بوگاردوس سنجش ميزان فاصله اجتماعي گروه ها مي باشد. و كاربرد اين طيف در مواقعي است كه مثلا"دو گروه مختلف با دو فرهنگ و زبان متفاوت در كنار هم زندگي مي كنند و يا در مواقعي كه مردمي از مليتهاي گوناگون و با فاصله جغرافيائي در جريا روابطي متقابل قرار مي گيرند ( مثلا" در سنجش نگرش به شغل /طبقه اجتماعي /گروههاي مذهبي ) اين طيف بكار ميرود اين طيف در يك مقياس ترتيبي ( تمايل كامل .تمايل متوسط.تاحدودي .عدم تمايل) ميزان تمايل يك گروه را نسبت به ساير گروهها مي سنجد.

طيف ليكرت

هدف اين طيف اندازه گيري گرايش به يك موضوع  بر اساس ارزشهاي جامعه می باشد و كاربرد اين طيف نيزدر جهت بررسي گرايشها نسبت به مسئله سياسي – اجتماعي – و اقتصادي مي باشد كه در سطح ترتيبي نيز مورد سنجش قرار دارد.گويه ها در اين طيف حداقل 15 تا30 گويه و بيشتر تدوين ميشود.

طيف تورستن

ابتدا گويه ها را انتخاب كرده و بعد از داوراني خواسته مي شود تا گويه ها را در 11 طيف تقسيم نمايند.و ارزش طيف از مجموعه قضاوتهاي داوران براي هر يك از گويه ها بدست مي آيد. هدف از اين طيف اندازه گيري گرايش به يك موضوع بر اساس ارزشها ي جامعه توسط داوران مي باشد . اين طيف نسبت به مقايسه زوجي از حجم كار كمتر و نسبت به بوگاردوس از دقت بيشتري برخوردار است .براي بررسي اعتبار گويه ها بايد به روش  كمي و كيفي گويه ها ي ابهام بر انگيز را حذف كرد بدين ترتيب كه نمودار تجمعي آنرا كشيد0و 50 د رصد را ميانه ( چارك سوم)و 25 درصد را چارك اول و 75 در صد را به عنوان چارك سوم مشخص نمود و عددهاي آن ها را مشخص كرد.

طيف گاتمن

هدف از اين طيف تنظيم گويه ها بنحو كاملا تراكمي و انباشتي  مي باشد اين طيف به عنوان ميزان نگاردر سطح اسمی (  بلي/خير/موافقم /مخالفم ) مي تواند گرايش به يك موضوع را بر اساس ارزشها جامعه مبتني برآرای پاسخگويان نمرات گويه هاي تعيين شده را بسنجد.اگر پاسخگو به تمام گويه هامثبت پاسخ دهد بالاترين نمره را مي گيرد .پس براي مشخص كردن ضريب بازنمائي مي توان از يك منهاي تعداد خطاها تقسيم برتعداد پاسخگو ضربدر تعداد گويه هااستفاده كرد.

طيف آزگود (برش قطبين هفته گويه)

هدف از اين طيف شناخت و اندازه گيري تمايز معنائي بر اساس معنا شناسي تفاوتي مي باشد و كاربرد اين طيف نيز در تداعي معاني يك يا دو محرك برمبناي صفات متضاد و ترسيم رابطه تصويري بين محرك و صفات متضاد مي باشد.و سنجش اين طيف نيزدر سطح مقیاس ترتیبی ( 7 درجه ای ) روشی است که مبتنی بر تداعی معانی که طی آن روابط تصویری دو موضوع بر اساس صفات متضاد سطح مقیاس اسمی ترسیم می گردد و میزان تشابه به دو موضوع براساس نمرات بدست امده از طريق ضريب همبستگي پيروسون rمحاسبه مي شود و شيوه هاي اين طيف مي توان به 1- صفات دو قطبي 2- مقايسه زوجي 3- تحليل عبارت 4- تحليل معنائي اشاره نمود.

مونوگرافی ( تک نگاری)[5]

مقدمه

مونوگرافی که ترجمه آن تک نگاری است یکی از شیوه‌هایی است که در روش ژرفائی برای مطالعه جوامع محدود مورد استفاده قرار می‌گیرد . در تک نگاری جوامع کوچک و محدود بطور همه جانبه مورد بررسی قرار می‌گیرند. بعنوان دیگر تک نگاری توصیفی است ژرف و همه جانبه از کی ده یا یک خانواده یا یک طایفه , بعنوان مثال در تک نگاری یک ده اوضاع اجتماعی , اقتصادی ,جمعیتی و فرهنگی ,نهادها , هنجارها و بطور کلی کلیه جزئیات زندگی مردم روستا مورد بررسی قرار می‌گیرد.

تک نگاری توصیفی است ژرف و دقیق از یک شخص (بیوگرافی) یا یک واحد اجتماعی مانند: خانواده ، طایفه ، یا قبیله ، قشر اجتماعی ، یا یک روستا یا یک واحد اجتماعی مشابه دیگر که جنبه‌های مختلف آن را در بر می‌گیرد. تک نگاری بر اساس مشاهده مستقیم و عینی استوار است. محقق با شرکت فعال در زندگی مردم جامعه مورد بررسی ، معاشرت با آنها و بکار بردن فنون مصاحبه و پرسشنامه ، وقایع و امور اجتماعی را از نزدیک مشاهده ، مطالعه و توصیف می‌کند.

تک نگاری توصیفی است ژرف و دقیق از یک شخص (بیوگرافی) یا یک واحد اجتماعی مانند: خانواده ، طایفه ، یا قبیله ، قشر اجتماعی ، یا یک روستا یا یک واحد اجتماعی مشابه دیگر که جنبه‌های مختلف آن را در بر می‌گیرد. تک نگاری بر اساس مشاهده مستقیم و عینی استوار است. محقق با شرکت فعال در زندگی مردم جامعه مورد بررسی ، معاشرت با آنها و بکار بردن فنون مصاحبه و پرسشنامه ، وقایع و امور اجتماعی را از نزدیک مشاهده ، مطالعه و توصیف می‌کند.

سنجش و اندازه‌گيري[6]

تعريف سنجش

منظور از سنجش آنست كه :

• يك مفهوم ديا موضوع و مطالب
• يا واحد ها يا مقياس هائي كه
• به طور بين ذهني كم و بيش ملموس باشد
• اندازه گيري مي شود .

اين مفعول مي تواند در زندگي روزمره : نان ، شير ، پارچه يا زمان .....

و واحد هاي اندازه گيري آنها به ترتيب كيلو ( ليتر ) متر و ثانيه ..... باشد .

رو مقياس هاي سنجش كيفيت ها را نسبت به سطوح طبقه بندي مي كنند :

• مقياس هاي اسمي؛ ساده ترين و ابتدايي ترين مقياس ها براي سنجش كيفيت ها مقياس هاي اسمي مي باشند كه بوسيله آنها فقط و فقط بودن يا نبودن صفت سنجيده مي شود.
• مقياس ترتيبي؛ در اين مقياس اعداد منسوب به رده ها و مولات امكان تنظيم داده ها را با تعيين اولويت ها ترتيب ها فراهم مي كنند.

مقياسهاي فاصله اي يا متري؛ مقياس هاي فاصله اي : مقياس هاي فاصله اي مقياسي مدرج و با در جات مساوي است هنگامي كه نتايج يك تحقيق را ر روي چنين مقياسي وارد كنيم ، هم امكان رده بندي آنها در دو صورت از پائين به بالا و از بالا به پائين وجود دارد وه م مقايسه داده ها امكان پذير است.

 مقياس هاي نسبي: مقياس هاي نسبي : يك مقياس نسبي چون داراي نقطه صفر واقعي است ، از ديدگاهي ديگر امكان رده بندي پديده ها را فراهم مي سازد.

از عمده ترين طيف ها مي توان به پنج طيف اشاره كرد .

1-     طيف بوگار دوس

2-     طيف ترستون

3-     طيف گاتمن

4-     طيف ليكرت

5-      طيف اوزگود

نمونه گيري[7]

مقدمه

نمونه‌گيري از يكسو، شاخه‌آي از رياضيات است. از اينرو، آن را مي‌توان درمتن رياضيات قرار داد و برخوردي كاملاً نظري با آن داشت. از سوي ديگر، نمونه‌گيري ابزاري تحقيقي است كه در صورت اقتضا در مرحله‌اي از تحقيق مناسبت پيدا مي‌كند. از ايرو، آن را مي‌توان جزئي از روش‌شناسي تحقيق تلقي كرد و از اين ديدگاه به آن پرداخت.

در واقع استفاده از نمونه‌گيري، ديگر محدود به مطالعات پيمايشي نيست و جاي آن در انواع ديگر تحقيق هم باز شده است. در تحليل محتوا، براي مثال، بدون نمونه‌گيري از واحدهاي متقضي نوشتاري، گفتاري، تصويري، و غير آن كار متوقف مي‌ماند يا دانه‌اش به شدت محدود مي‌شود. خلاصه اينكه نمونه‌گيري در كنار اندازه‌گيري، يك ابزار اساسي در روش‌شناسي علم جديد است.

-                   جمعيت، واحد نمونه‌اي، نمونه؛

 كل را در منابع نمونه‌گيري، جمعيت مي‌خوانند. جمعيت مجموعه‌اي از واحدهاست كه در چيز يا چيزهايي مشترك باشد براي مثال، دانشجويان دانشگاههاي تهران يك جمعيت است.

-                   هر جمعيت متشكل از مجموعه‌اي از واحدهاست و از ميان اين مجموعه واحدها، تعدادي به عنوان نمونه برگزيده مي‌شوند. هريك از واحدهاي جمعيت را كه به عنوان عضوي از نمونه در معرض انتخاب است، يك واحد انتخاب يا واحد نمونه‌اي مي‌خوانند.

ارزش جمعيتي و ارزش نمونه‌اي؛ هدف اصلي نمونه‌گيري استنباط كل(جمعيت) از جزء (نمونه) است.

تجانس و همگني

استنبط كل (جمعيت) از جزء(نمونه) يكي از رايجترين تجارب بشري است. براي مثال شما چند دانه برنج از روي كيسه برنج بر مي‌داريد و با مشاهده آن، درخصوص مجموعه برنجهاي موجود در كيسه قضاوت مي‌كنيد؛ يا شما با چند كرماني آشنا مي‌شويد، برخي ويژگيهاي شخصيتي آنها را مشاهده مي‌كنيد و نتيجه را به كل جمعيت كرمان تعميم مي‌دهيد. درهر دو مثال، پيش فرض اساسي شما اين است كه واحدهاي تشكيل دهنده مجموعه متجانسند. اين پيش فرض دو نتيجه عملي به دنبال دارد:

1-                اگر واحدهاي مجموعه متجانس باشند، شما مي‌توانيد با مشاهده يك يا چند واحد از آن به استنباطي بالنسبه دقيق از كل مجموعه نايل شويد.

2-                اگر واحدهاي مجموعه متجانس باشند شما مي‌توانيد واحد يا واحدهاي مورد مشاهده را از هرجاي مجموعه انتخاب كنيد.

3-                                            نمونه‌گيري در مقابل پوشش كامل؛ خواننده ممكن است بپرسد: چرا به جاي تحمل دردسر آشنايي با روشهاي علمي نمونه‌گيري، كل جمعيت را تحت پوشش نبريم؟ البته براي جمعيتهاي كوچك پوشش كامل(سرشماري) ممكن است بهترين انتخاب باشد، ولي درمورد جمعيتهاي بزرگ، نمونه‌گيري- در مقايسه با پوشش كامل- داراي مزيتهايي است كه به سادگي نمي‌توان از آنها چشم پوشيد. اول اينكه تحقيق نمونه‌اي، بسيار كم هزينه‌تر از تحقيقي است كه در آن پوشش جمعيت كامل است. دوم اينكه مدت زماني كه صرف جمع‌آوري داده‌ها از نمونه، تحليل داده‌ها از جمعيت، تحليل داده‌ها و گزارش يافته‌ها مي‌شود، به مراتب كمتر از مدت زماني است كه بايد صرف جمع‌آوري داده‌ها از جمعيت ، تحليل داده‌ها و گزارش يافته‌ها شود. سوم اينكه چون نيروي كار لازم در تحقيق نمونه‌اي محدود است پرسشگران را مي‌توان تعليم داد و از اين طريق بر دقت نتايج افزود. چهارم اينكه چون تعداد واحدها در نمونه كمتر است، امكان جمع‌آوري و تحليل داده‌ها در مقياسي وسيعتر و با جزئيات بيشتر فراهم است.

نمونه‌گيري احتمالي در مقابل نمونه‌گير غيراحتمالي؛ در نمونه احتمالي، هريك از واحدهاي تشكيل دهنده جمعيت، براي وارد شدن در نمونه از يك احتمال معين، برابر يا نابرابر ولي نامساوي با صفر، برخوردار است. انتخاب نمونه احتمالي به مدد عامل شانس انجام مي‌شود. اين عامل شانس است كه به جاي قضاوت و دانش محقق، معين مي‌كند كدام واحد بايد در نمونه وارد شود. در نمونه‌گيري غيراحتمالي، به جاي تكيه بر عامل شانس، نمونه به مدد قضاوت انساني انتخاب مي‌شود، قضاوتي كه خود تحت تأثير معجوني از اطلاعات و علايق شكل مي‌گيرد. بنابراين، شانس وارد شدن هريك از واحدهاي جمعيت در نمونه، نامعين و نامعلوم مي‌ماند. اشتباهات برآورد در نمونه‌هاي غير احتمالي اغلب غير تصادفي و غيرقابل اندازه‌گير است. بنابراين، تعميم‌پذيري نتايج حاصل از نمونه غيراحتمالي نامشخص است.

-                   تعريف و تعييين حدود جمعيت؛ يكي از اقدامات مهم و مقدماتي در نمونه‌گيري احتمالي تعريف و تعيين حدود جمعيت است، قدمي كه آسان‌گيري آن يا تعلل در آن، ممكن است زحمات محقق را بر باد دهد. به طور كلي، دو مجموعه از عوامل درتعريف و تعيين حدود جمعيت وارد مي‌شود. مجموعه اول از مقتضيات مسأله ناشي مي‌شود؛ زيرا پاسخگويي به هر مسأله معين، انتخاب يك جمعيت مناسب و مربوط به آن را ايجاب مي‌كند. مجموعه دوم از محدوديتهاي عملي ناشي مي‌شود؛ زيرا دامنه شمول تحقيق متأثر از امكاناتي است كه در اختيار محقق قرار دارد. پوشش كامل يا نمونه‌گيري؛ پس از تعريف و تعيين حدود جمعيت، محقق بايد تصميم بگيريد كه تمامي واحدهاي جمعيت را مشاهده كند يا عمل مشاهده را به نمونه‌اي از جمعيت محدود كند. انواع نمونه‌هاي احتمالي؛ در نمونه‌گيري احتمالي هر يك از واحدهاي جمعيت از احتمالي معين، مساوي يا نامساوي ولي نامعادل با صفر، براي انتخاب برخوردار است. * انتخابتصادفي شيوه اصلي انتخاب در نمونه‌گيريهاي احتمالي است. انتخابتصادفي شيوه اصلي انتخاب در نمونه‌گيريهاي احتمالي است. دريك نمونه تصادفي ساده، كه عموماً با كمك جداول اعداد تصادفي برگزيده مي‌شود، شانس همه واحدهاي جمعيت براي ورود به نمونه مساوي است. در واقع،‌ نمونه گيري تصادفي ساده، يكي از مصاديق بارز و با اهميت نمونه‌گيري با احتال برابر است. استفاه از نمونه‌گيري تصادفي ساده، مستلزم دسترسي به يك فهرست كامل از واحدهاي تشكيل دهنده جمعيت است. *نمونه گيري طبقه‌اي؛ اگر جمعيت را ابتدا به دو يا چند طبقه تقسيم كنيم و سپس روشهاي مذكور را داخل طبقات تشكيل دهنده جمعيت پياده كنيم، نمونه‌گيري طبقه‌اي حاصل مي‌شود. در نمونه گيري طبقه‌اي، كسرنمونه‌اي يا نسبت انتخاب در داخل طبقات ممكن است برابر يا نابرابر باشد. اگر كسر نمونه‌اي در همه طبقات مساوي باشد، نمونه را طبقه‌اي و نسبي مي‌خوانند. نمونه‌گيري طبقه‌اي نسبي در مقوله روشهايي است كه در آن احتمال انتخاب براي همه واحدهاي جمعيت برابر است. اگر واحدهاي تشكيل دهنده جمعيت مجتمع، يعني خوشه‌‌هايي از افراد باشند و اگر تمامي افراد تشكيل دهنده خوشه‌هاي برگزيده شده مشاهده شوند، نمونه‌گيري را خوشه‌اي يك مرحله‌اي يا به طور خلاصه، خوشه‌اي مي‌خوانند. نمونه‌گيري خوشه‌اي، در واقع كاربرد روشهاي نمونه‌گير تصادفي يا سيستماتيك بر روي واحدهاي نمونه‌اي مجتمع است. *نمونه گيري دو مرحله‌اي؛ اگر به جاي مشاهده تمام افراد تشكيل دهنده خوشه‌هاي انتخاب شده، نمونه‌ از افراد داخل آنها براي مشاهده نهايي برگزيده شود، نمونه‌گيري را دو مرحله‌اي مي‌خوانند. در نمونه‌گيري دو مرحله‌اي يا چند مرحله‌اي شانس وارد شدن افراد جمعيت در نمونه ممكن است برابر يا نابرابر باشد.

قضيه حد مركزي و تزويع نرمال: قشيه حد مركزي بر آن است كه توزيع نمونه‌اي برآورد كننده- صرف نظر از شكل توزيع پديده‌ در جمعيت- با افزايش در حجم نمونه، به تدريج به توزيع نرمال ميل مي‌كند و كشل توزيع نرمال را بخود مي‌گيرد.

-                   مقايسه بين نمونه‌گيري خوشه‌اي و نمونه گيري طبقه‌اي نسبي: 1 – هرودو شيوه(طبقه‌اي و خوشه‌اي) در يك چيز مشتركند و آن تقسيم جمعيت به گروههاست: طبقات در نمونه‌گيري طبقه‌اي نسبي و خوشه‌ها در نمونه‌گيري خوشه‌اي. 2- در نمونه‌گيري طبقه‌اي نسي همه طبقات به يك نسبت در نمونه نماينه داشتند، از اينرو، اشتباهات تصادفي نمونه‌اي از ناهماهنگي افراد درون طبقات ناشي مي‌شد. برخلاف نمونه‌گيري نسبي، در نمونه‌گيري خوشه‌اي اشتباهات تصادفي نمونه‌اي از درون گروهها(خوشه‌ها) نشأت نميگرد؛ زيرا تمام افراد تشكيل دهنده خوشه‌هاي انتخاب شده وارد نمونه مي‌شوند.

شيوه تصادفي انتخاب، شيوه اصلي انتخاب يك نمونه احتمالي است. با كاربرد اين شيوه در يك يا چند مرحله، بر روي كل جمعيت با طبقات تشكيل دهنده آن و يا كاربرد آن در مورد واحدهاي نهايي مشاهده يا خوشه‌هايي متشكل از اين واحدها، طرحهاي مختلف نمونه‌اي شكل مي‌گيرند. شيوه تصادفي انتخاب، به بهترين وجه، در نمونه‌گيري تصادفي ساده متجلي است.

نمونه گيري تصادفي نامقيد: اگر پس از انتخاب هر فرد يا واحدي او را به داخل جمعيت بازگردانيم و سپس فرد يا واحد ديگري را برگزينيم، نمونه‌گيري ما تصادفي نامقيد يا نمونه‌گيري تصادفي با جايگذاري است. در اين روش يك فرد يا واحد ممكن است بيشتر از يك بار در نمونه وارد شود. نمونه‌گيري تصادفي بدون جايگذاري را نمونه‌گيري تصادفي ساده مي‌خوانند.

مراحل انتخاب اعضاي نمونه در نمونه‌گيري تصادفي:

1-                تدارك فهرست افراد جمعيت؛

برآورد حجم نمونه؛

گزينشانواع تورش:

تورش عموماً سه شكل مختلف، با خاستگاهها و پيامدهاي مختلف، به خود مي‌گيرد. با وجود اين هر سه شكل، هريك به نحوي، بازگو كننده انحراف اميد رياضي از ارزش حقيقي يا ارزش جمعيتي است. تورش تحت سه عنوان خلاصه مي‌شود.

1-     تورش برآورد ” تورش برآورد، تورشي است كه به روش برآورد كردن باز مي‌گردد

2-     تورش مشاهده ؛علم جديد تجربي است. تجربه مستلزم رجوع برنامه‌ريزي شده به واقعيت و مشاهده يا در نهايت، اندازه‌گيري پديده‌هاست. مشاهدات يا اندازه‌ها به درجات در معرض اشتباهند. اين اشتباهات اغلب تصادفي و بعضاً جهت‌دار و سيستماتيك‌اند. اشتباهات تصافي در تجارب مكرر همديگر را جبران مي‌كنند، ولي اشتباهات سيستماتيك به سبب همسو بودن، معمولاً بر جاي مي‌مانند. اشتباهات سيستماتيكي كه در جريان مشاهده يا اندازه‌گيري وارد تحقيق مي‌شوند، تورش مشاهده يا به قول كوكران تورش اندازه‌گير خوانده مي‌شوند.

تورش انتخاب اعضاي نمونه با رجوع به جدول اعداد تصادفي

منابع تورش مشاهده:

تورش مشاهده، از طريق مؤلفه‌هاي مشاهده وارد تحقيق مي‌شود. اين مؤلفه‌ها از اين قرارند: 1- مشاهده كننده 2- ابزار مشاهده 3- مشاهده شونده

تورش انتخاب:

تورش انتخاب تورشي است كه معمولاً در طي انتخاب نمونه، وارد تحقيق مي‌شود.

غير احتمالي بودن نمونه

در تحقيقاتي كه روي مواد بي‌جان انجام مي‌شود، احتمالي يا غيراحتمالي بودن نمونه معمولاً اختلاف زيادي ايجاد نمي‌كند؛ زيرا ميزان تجانس در پديده‌هاي بي‌جان بالاست و اين پديده‌ها تقريباً به صورت تصادفي در جمعيت توزيع شده‌اند. در مقابل، پديده‌هاي مورد مطالعه در علوم اجتماعي و رفتاري اغلب بسيار متغير و نامتجانس هستند

نقص پوشش و بي‌جوابي

براي پرهيز از تورش انتخاب، احتمالي بودن نمونه كافي نيست. پوشش جمعيت ممكن است ناقص باشد. به بيان ديگر، چارچوبي كه از داخل آن نمونه‌گير مي‌شود ممكن است بر جمعيت تعريف شده منطبق نباشد.

[1] بهزاد امرايي

[2] مرسده قاسمي

[3] گلاره رضائيانفر

 

[4] فاطمه بستان دوست نيكو

[5] داود سلیم آبادی فراهانی

 

[6] سيد علي محمد اسلامي

[7] سيف اله قرباني، متن نمونه گيري خلاصه شده از كتاب مقدمه‌اي بر تحقيق تأليف  دكتر حسن سرايي